Colofon: Carien de Kloet, Joop de Jong

Trauma- en stressstoornissen

Verantwoording

Let op: deze rubriek is nog in wording. U kunt ons helpen; mocht u iets opvallen of mocht u iets missen geeft u dit dan vooral door. De verwachting is dat deze rubriek volledig is in voorjaar 2022.

De traumagerelateerde aandoeningen zijn binnen de DSM-5 voor het eerst onder een hoofdstuk gevat; het hoofdstuk Trauma en Stressor gerelateerde aandoeningen. Hieronder vallen de acute stress stoornis, de Posttraumatische stressstoornis, de aanpassingsstoornis en, vanuit de kinder -en jeugdpsychiatrie, de reactieve hechtingsstoornis en de ontremd sociaal contactstoornis.  
Vanuit onderzoek blijkt dat tussen de 52% en 81% van de mensen een schokkende gebeurtenis meemaakt in zijn leven die voldoet aan de A criteria van de DSM-5. Bij het grootste deel van de mensen geeft dit geen of slecht kortdurend klachten. Een relatief klein deel van de mensen ontwikkelt hierna een acute stressstoornis (ASS) en of een posttraumatische stress stoornis (PTSS). 
ASS en PTSS zijn de enige stoornissen waarbij blootstelling aan een trauma een voorwaarde is om te kunnen voldoen aan de classificatie. Van veel andere stoornissen is bekend dat het meemaken van een traumatische ervaring een verhoogd risico geeft op het ontwikkelen of exacerbatie van betreffende aandoening. Te denken valt hierbij aan psychotische stoornissen en stemmingsstoornissen. Het lijkt daarom wenselijk gezien de effectiviteit van traumafocused behandeling ook bij andere aandoeningen te screenen op trauma en te overwegen of behandeling daar ook op gericht dient te worden. Daarnaast is bekend dat bij PTSS comorbiditeit eerder regel dan uitzondering is (Kessler 2000) en aandacht behoeft. 
Bij langdurig aanwezige traumagerelateerde klachten is de impact op andere leden binnen het systeem vaak groot. Aandacht voor het systeem is daarom essentieel. 

 

Ziektebeelden

ACUTE STRESSSTOORNIS (ASS)

Mensen die lijden aan acute stress zijn blootgesteld aan een (ernstige) traumatische ervaring. In de DSM5 wordt er met het A1 criterium aangegeven wat onder een traumatische ervaring wordt verstaan, namelijk de blootstelling aan traumatische ervaring, waarbij deze wordt omschreven als blootstelling aan een feitelijke of dreigende doood of ernstige verwonding. Het kan hierbij gaan over het zelf ondergaan van de traumatische gebeurtenis of persoonlijk getuige zijn dat iemand anders dit overkwam. Daarnaast wordt ook aan de A1 criterium voldaan als betrokkene heeft vernomen dat een naast familielid of een andere dierbare de traumatische gebeurtenis is overkomen (er moet dan wel sprake zijn van een gewelddadig karakter of ongeval). Ook bij hulpverleners die herhaaldelijk of extreem zijn blootgesteld aan afschuwwekkende details van psychotraumatische gebeurtenissen wordt gesteld dat deze ervaring voldoet aan het A1 criterium.
Ze reageren op de blootstelling met klachten van herbeleven, negatieve stemming, vermijding, hyperactivatie en dissociatie. Het grootste verschil met PTSS is het tijdscriterium: wanneer de symptomen korter duren dan één maand dan is er sprake van ASS.
 
Incidentie:
Prevalentie onderzoek naar ASS is beperkt. Het onderzoek dat er is laat bij volwassenen een prevalentie zien rond de 22 %.
 
DSM-5 Criteria Acute Stress Stoornis
A. Blootstelling aan een feitelijke of dreigende dood, ernstige verwonding of seksueel geweld, op een (of meer) van de volgende manieren:
1. zelf ondergaan van het trauma
2. getuige geweest van de gebeurtenis
3. vernemen dat de gebeurtenis een naast familielid of goede vriend is overkomen
4. ondergaan van extreme blootstelling aan afschuwelijke details van de gebeurtenis
B. De aanwezigheid van negen (of meer) van de volgende symptomen uit elke van de vijf categorieën: intrusies, negatieve stemming, dissociatie, vermijding en arousal.

C. De duur van de stoornis is drie dagen tot maximaal één maand na blootstelling aan het trauma.

D. De stoornis veroorzaakt klinisch significante lijdensdruk of beperkingen in het sociale of beroepsmatige functioneren of in het functioneren op andere belangrijke terreinen. 


https://hulpgids.nl/informatie/ziektebeelden/trauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/acute-stress-stoornis
 

POSTTRAUMATISCHE STRESS STOORNIS

De diagnose PTSS is een relatief jonge diagnose. Om de diagnose PTSS te kunnen stellen moet er sprake zijn van het doormaken van een potentieel traumatische ervaring conform de A criteria en klachten die meer dan een maand duren.  Het meest in het oog springende symptoom van de PTSS zijn de intrusies, zich uitende in ontregelende herinneringen,  herbelevingen en of nachtmerries. Andere reden om hulp te zoeken zijn geregeld de hyperarousalklachten, waarbij er sprake kan zijn van ernstige in of doorslaapstoornissen en of overprikkeldheid of stemmingsklachten. De aanwezige vermijding maar ook de vaak aanwezige doktersdelay maakt dat het merendeel van de patienten vaak pas jaren na de traumatische ervaring professionele hulp zoekt.
De klachten hoeven niet gelijk op te treden na blootstelling maar kunnen ook jaren later voor het eerst optreden. Bij het stellen van de diagnose wordt vaak ook een toevoeging gedaan met betrekking tot de aard, de leeftijd en de chroniciteit van de blootstelling. Daarnaast kan er worden toegevoegd in hoeverre de stoornis gelijk na blootstelling of pas later is ontstaan en in hoeverre er sprake is van dissociatieve symptomen. Deze toevoegingen worden vaak gedaan om een betere inschatting te kunnen maken van de duur van de traumabehandeling; in hoeverre patient mogelijk kan profiteren van aanvullende interventies en bepalen vaak mede de setting en noodzakelijke kwalficaties van de behandelaar.
 
Incidentie
Onderzoek naar PTSS laat zien dat wereldwijd er verschillen zijn in het voorkomen. A WHO studie vond in laag- en middel inkomens groepen een prevalentie van 2.3% en in lage inkomensgroepen van 2.1 %. In Nederland werd een lifetimeprevalentie gevonden van 7.4% Het aantal vrouwen die een PTSS ontwikkelen (8%) lijkt hierbij hoger te liggen ten opzichte van mannen (4.3%) (link De Vries &Olff 2009).
Het risico om een PTSS te ontwikkelen is ook afhankelijk van het type trauma.  
 
https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/psychotrauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/over-psychotrauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/posttraumatische-stressstoornis-ptss
 

COMPLEXE PTSS

PERSISTERENDE COMPLEXE ROUWSTOORNIS

AANPASSINGSSTOORNISSEN

REACTIEVE HECHTINGSSTOORNIS

ONTREMD_SOCIAALCONTACTSTOORNIS


https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/psychotrauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/over-psychotrauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/hechtingsstoornissen-rhs-en-oscs

Diagnostiek

Gezien de centrale rol die het doormaken van traumatische ervaringen speelt in het ontwikkelen en het beloop van verschillende psychiatrische aandoeningen is het goed om altijd screenend navraag te doen naar doorgemaakte traumatische ervaringen. Indien er vanuit anamnese aanwijzingen zijn voor het mogelijk bestaan van een trauma- of stressor-gerelateerde aandoening is het mogelijk om gebruik te maken van screenende vragenlijsten. Dit zowel om zicht te krijgen op doorgemaakte trauma als om inventariserend te kijken naar aanwezigheid van symptomen. Deze screenende vragenlijsten zijn gezien de aanwezige vermijding of soms aanwezige ziektewinst onvoldoende voor het stellen van de diagnose. Het is voor het stellen van de diagnose noodzakelijk om, bij voorkeur, gebruik te maken van een semigestructureerd interview. indien dit niet mogelijk is kan de diagnose gesteld worden door een uitgebreid psychiatrisch onderzoek met zorgvuldig doorlopen van de verschillende criteria. 


Voor een overzicht van de aanwezige screenende vragenlijsten en (semi) gestructureerde interviews verwijzen we naar:
https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/psychotrauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/zorg-rondom-psychotrauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/diagnostiek-en-monitoring/diagnostiek

Op ondergenoemde site kunnen verschillende vragenlijsten voor diagnostiek PTSS gedownload worden na registratie:
https://www.psychotraumadiagnostics.centrum45.nl/nl/ptss

Informatie over de diagnostiek van traumagerelateerde en hechtingsstoornissen bij kinderen en adolescenten:
https://www.kenniscentrum-kjp.nl/wp-content/uploads/2020/09/Diagnostieprotocol-Trauma-Kinderen-en-Adolescenten-2020.pdf

Informatie over diagnostiek bij hechtingsstoornissen:
https://richtlijnenjeugdhulp.nl/problematische-gehechtheid/signalering-en-diagnostiek/conclusies-en-stappenplan/

Informatie over diagnostiek PCRS



 

Preventie

Standaardwerken en artikelen


 

Professionele organisaties

  • Arq Centrum 45

    ARQ Centrum’45 is een derdelijns en supraregionaal opererend centrum voor specialistische diagnostiek en behandeling van mensen met klachten die gevolg zijn van diverse vormen van trauma. Over algemeen gericht op patiënten die klachten hebben ten gevolge van georganiseerd geweld. 

  • PsyQ psychotrauma

    PsyQ is een landelijk opererende organisatie waarbij 4 grote zorgaanbieders zorg aanbieden in meer dan 20 vestigingen in verschillende regio's in Nederland onder de naam PsyQ. Vestigingen bieden behandelingen gericht op alleen PTSS, maar ook op combinaties met comorbide problematiek. De site geeft weer wat PTSS kan betekenen, maar biedt ook informatie over diverse behandelingen. De vestiging in Den Haag is een TOPGGZ-afdeling. 

  • Psychotraumacentrum Zuid Nederland

    Het Psychotraumacentrum Zuid Nederland (PTC ZN) is deels regionaal, maar ook supraregionaal gericht op patiënten met PTSS (tweede en derde lijn). Het is een TopGGZ afdeling, en heeft een aantal populaties patiënten waar het zich specifiek op richt waaronder vluchtelingen, asielzoekers, veteranen , geüniformeerden en poliklinisch te behandelen patiënten met ptss als gevolg van vroegkinderlijk misbruik. 
     

advertentie
banner Handboek post-traumatische stressstoor-nissen
E. Vermetten, R.J. Kleber, O. van der Hart
Dit unieke boek geeft een overzicht van klinische en wetenschappelijke inzichten van waaruit praktische toepasbare hulp mogelijk is voor mensen met een vorm van PTSS. Lees meer